Stwierdzenie nieważności małżeństwa w Kościele katolickim – kiedy, jak i na jakiej podstawie prawnej?

W polskim systemie prawnym rozwód cywilny to instytucja dobrze znana – sąd orzeka o rozwiązaniu małżeństwa, które wcześniej było ważnie zawarte.

W przypadku prawa kościelnego – sytuacja wygląda zupełnie inaczej. Kościół katolicki nie uznaje rozwodu, ponieważ zgodnie z nauką Kościoła – małżeństwo zawarte przed Bogiem jest nierozerwalne.

Jednak w szczególnych przypadkach możliwe jest właśnie stwierdzenie nieważności małżeństwa, czyli orzeczenie, że dane małżeństwo było nieważne od samego początku, ponieważ nie zostało zawarte w sposób zgodny z prawem kanonicznym. Potocznie mówi się o tym jako o „rozwodzie kościelnym”.

 

CZYM JEST STWIERDZENIE NIEWAŻNOŚCI MAŁŻEŃSTWA?

Stwierdzenie nieważności małżeństwa to – orzeczenie wydane przez Sąd Kościelny, w którym stwierdza się, że dane małżeństwo nie zaistniało ważnie w sensie kanonicznym, ponieważ wystąpiły poważne przeszkody w chwili jego zawarcia lub brakowało elementów koniecznych do ważnej zgody małżeńskiej.

 

KIEDY MOŻNA UBIEGAĆ SIĘ O STWIERDZENIE NIEWAŻNOŚCI MAŁŻEŃSTWA?

Stwierdzenie nieważności małżeństwa jest możliwe tylko wtedy, gdy już w chwili jego zawarcia występowały konkretne przeszkody lub braki, które sprawiały, że związek nie był ważnie zawarty. Nie wystarczy, że małżeństwo się rozpadło lub że strony nie żyją razem – Kościół bada moment zawarcia małżeństwa.

 

PODSTAWY PRAWNE I SYTUACJE DO STWIERDZENIA NIEWAŻNOŚCI MAŁŻEŃSTWA:

  1. Brak zdolności do zawarcia małżeństwa (kan. 1095 KPK):

Osoba:

  • nie miała wystarczającego używania rozumu,
  • cierpiała na poważne zaburzenia psychiczne,
  • nie była zdolna do podjęcia istotnych obowiązków małżeńskich z przyczyn natury psychicznej (np. uzależnienia, niedojrzałość emocjonalna).

 

  1. Wady zgody małżeńskiej (kan. 1101-1103 KPK)

Zgoda została udzielona:

  • pod wpływem ciężkiego lęku, przymusu lub groźby (kan.1103),
  • z zastrzeżeniem wewnętrznym – np. bez intencji dochowania wierności, nierozerwalności lub posiadania dzieci (kan. 1101 §2),
  • z powodu nieświadomości istoty małżeństwa lub błędu co do osoby (kan.1096-1097).

 

  1. Symulacja zgody
    • Jedna ze stron jedynie „udawała”, że chce zawrzeć małżeństwo – np. dla korzyści prawnych lub społecznych – ale nie miała zamiaru rzeczywiście tworzyć wspólnoty życia.

 

  1. Przeszkody kanoniczne (kan. 1083-1094 KPK):

Małżeństwo może być nieważne z powodu:

  • zbyt młodego wieku (mężczyzna poniżej 16 lat, kobieta poniżej 14),
  • wcześniejszego ważnego małżeństwa,
  • przyjęcia święceń kapłańskich lub ślubów zakonnych,
  • pokrewieństwa (np. kuzynostwo bez dyspensy).

 

  1. Ukrycie poważnych informacji

Oszustwo co do stanu zdrowia, płodności, choroby psychicznej, uzależnienia, czy faktu posiadania dzieci z poprzednich związków może być podstawą nieważności.

 

JAK WYGLĄDA PROCEDURA PRZED SĄDEM KOŚCIELNYM?

1.ZŁOŻENIE SKARGI POWODOWEJ

Osoba zainteresowana składa do sądu kościelnego tzw. skargę powodową (libellus), czyli formalny wniosek o wszczęcie procesu. Skarga musi zawierać:

  • dane osobowe stron,
  • miejsce i datę zawarcia małżeństwa,
  • opis sytuacji małżeńskiej,
  • wskazanie podstawy nieważności,
  • propozycję świadków i dowodów.

 

2. PRZYJĘCIE SKARGI POWODOWEJ

Jest to czynność formalno-prawna, której zwieńczeniem jest wydanie dekretu, w którym osoba wnosząca skargę powodową poinformowana zostaje, że wszystkie wymogi formalne są zachowane, a sprawa może być rozpatrzona i rozpoczyna się proces.

Kan. 1505 1. Sędzia jednoosobowy lub przewodniczący trybunału kolegialnego – po ustaleniu, że zarówno sprawa należy do jego właściwości, jak i tego, że powód nie jest pozbawiony zdolności występowania w sądzie – powinien swoim dekretem jak najszybciej skargę albo przyjąć, albo odrzucić.

Kan 1505 2. Skargę powodową można odrzucić wyłącznie jeżeli:
1˚ sędzia lub trybunał są niewłaściwi;
2˚ na pewno wiadomo, że powód nie ma zdolności występowania w sądzie;
3˚ nie zachowano przepisów kan. 1504, nn. 1-3;
4˚ z samej skargi powodowej jasno wynika, że roszczenie jest pozbawione jakiejkolwiek podstawy i nie może się zdarzyć, by w trakcie procesu jakaś podstawa się ujawniła.

 

3. WYDANIE DEKRETU O USTALENIE PRZEDMIOTU SPORU

W dekrecie określa się konkretnie przedmiot sporu, czyli wskazuje konkretny tytuł bądź tytuły prawne, jakie będą badane w procesie. Wcześniej trybunał zwraca się do drugiej strony, czy zgadza się ona z zaproponowanym przez powoda przedmiotem sporu i czy ewentualnie także strona pozwana nie chce podać własnych tytułów prawnych, które byłyby rozpoznane w trakcie procesu.
Orzeczenie nieważności małżeństwa choćby z jednego tytułu powoduje, że małżeństwo jest uznawane za nieważnie zawarte, a strony są osobami stanu wolnego.

 

4. PRZESŁUCHANIE STRON I ZEZNANIA ŚWIADKÓW

Przesłuchanie stron to bardzo istotny etap postępowania. Podczas tego procesu strony składają zeznania przed sądem, odpowiadając na wcześniej przygotowane pytania. Wszystkie odpowiedzi są odnotowywane w protokole. Warto pamiętać, że zeznania nigdy nie odbywają się przy obecności drugiej strony. Na sali mogą być obecni notariusz, sędzia oraz ewentualnie adwokaci kościelni, jeśli są powołani. Poza tym, na sali nie ma nikogo innego.

Przed złożeniem zeznań dobrze jest skonsultować się z adwokatem kościelnym, który wyjaśni, jak wygląda cały proces, czego można się spodziewać, jakie prawa i obowiązki się ma podczas składania zeznań. Taka rozmowa pomoże zredukować stres i sprawi, że zeznania będą bardziej pełne i jasne.

 

5. ZEZNANIA ŚWIADKÓW

Zeznania stron przebiegają w sposób tożsamy jak przesłuchanie stron. Zwykle świadkowie zeznają jednego dnia. Dobrze byłoby, gdyby świadkowie zeznawali w siedzibie sądu (tego, który prowadzi proces lub właściwego ze względu na własne miejsce zamieszkania), a nie na terenie parafii. Przesłuchanie w siedzibie sądu prowadzone na pewno jest w sposób bardziej dokładny i skrupulatny, przez osoby o dużym doświadczeniu w prowadzeniu tego typu czynności.

Świadkowie mogą być powołani przez strony lub mogą być wezwani przez sąd. Są to wtedy świadkowie z urzędu.

Kan. 1547 – Dowód ze świadków dopuszcza się we wszystkich sprawach, pod kierownictwem sędziego.
Kan. 1549 – Wszyscy mogą być świadkami, chyba że prawo wyraźnie ich wyklucza, bądź zupełnie, bądź częściowo.
Kan. 1550 § 1 Nie należy dopuszczać do składania zeznań małoletnich poniżej 14 roku życia i upośledzonych umysłowo; mogą być jednak przesłuchani na mocy dekretu sędziego, w którym uzasadni się taką potrzebę.

 

6. OPINIA BIEGŁEGO SĄDOWEGO

Kolejnym krokiem w procesie o stwierdzenie nieważności małżeństwa jest opinia biegłego psychologa (czasem jest to psychiatra lub seksuolog).  Polega ono na osobistym badaniu, które przebiega na zasadzie rozmowy z biegłym, podczas której należy opowiedzieć o przebiegu małżeństwa oraz znajomości sprzed zawarcia małżeństwa. Czasami biegli proszą o rozwiązanie testu psychologicznego lub specjalnie przygotowanego kwestionariusza. Następnie biegły na podstawie badaniu oraz akt sprawy sporządza pisemną opinię. Opinia następnie trafia do trybunału i akt procesowych.

 

7. PUBLIKACJA AKT

Podczas publikacji akt strony mają możliwość zapoznać się z zebranym materiałem dowodowym. Adwokat kościelny może uzyskać wgląd do akt sprawy ma na każdym etapie postępowania sądowego.

Publikacja akt nie jest limitowana czasowo, można swobodnie zapoznać się z całością materiału dowodowego.

 

8. UWAGI OBROŃCY WĘZŁA MAŁŻEŃSKIEGO

Obrońca węzła małżeńskiego pełni swego rodzaju rolę prokuratora, który z urzędu broni ważności małżeństwa. Zadaniem Obrońcy jest udowodnienie, że sakrament małżeństwa jest ważnie zawarty, jest on więc swego rodzaju przeciwnikiem procesowym powoda, który z urzędu broni ważności małżeństwa.

W swoich uwagach przedstawia on twierdzenia, które przemawiają za ważnością małżeństwa. Uwagi Obrońcy są wysyłane stronom w formie listownej.
Krytyczne uwagi Obrońcy nie skutkują tym, że wyrok w sprawie stwierdzenia nieważności będzie negatywny. Należy pamiętać o tym, że rolą Obrońcy Węzła Małżeńskiego jest krytyczne podsumowanie procesu. Tylko w najbardziej oczywistych sprawach Obrońca zdając się na sprawiedliwość sędziów odstępuje od swoich uwag końcowych.

W uwagach ma on przedstawić wszystkie te elementy, które przemawiać mogą za ważnością małżeństwa. Tym samym warto odpowiedzieć polemicznie na te uwagi, gdyż wiele może przewiać również za nieważnością małżeństwa. Przedstawienie Głosu obrończego przez powoda, czy przez stronę pozwaną jest bardzo ważne. Można w tej sposób uwypuklić pewne ważne fakty i okoliczności, które być może są w aktach, ale nie są one póki co zbyt dostrzegalne.

 

9. GŁOS OBROŃCZY

Strony mają możliwość odpowiedzenia na uwagi Obrońcy i przedstawienie argumentacji, która świadczy o nieważności małżeństwa.  Podkreślić należy, że nie jest to sposobność do przytaczania nowych faktów i dowodów. Proces dowodowy jest na tym etapie zamknięty. Głos obrończy służy temu, aby dokonać analizy prawnej i faktycznej sprawy i uwydatnić argumentację.

 

10. WYDANIE WYROKU O NIEWAŻNOŚĆ MAŁŻEŃSTWA

Wyrokowanie to czas, gdy trzech sędziów wyznaczonych do tej konkretnej sprawy wyrokuje i głosuje za ważnością lub za nieważnością małżeństwa. Sędziowie dokonują subsumpcji stanu faktycznego do normy prawnej i wydają wyrok. Aby wydany został pozytywny wyrok niezbędne są dwa głosy za nieważnością małżeństwa. Następnie wyrok jest przedstawiany stronom wraz z jego pisemnym uzasadnieniem.

 

 

GDZIE TOCZY SIĘ PROCES?

Proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa toczy się przed Sądem Kościelnym (Trybunałem Metropolitalnym). W Polsce każda diecezja posiada sąd biskupi. Właściwość miejscowa sądu zależy od:

  • miejsca zawarcia małżeństwa,
  • miejsca zamieszkania jednej ze stron,
  • miejsca, w którym będą zbierane dowody.

 

 

ILE TRWA PROCES?

Czas trwania zależy od wielu czynników – m.in. od:

– złożoności sprawy,

– dostępności świadków,

– kompletności dokumentacji,

W typowych sprawach postępowanie trwa od kilku miesięcy do około roku.

W sprawach prostych możliwy jest tzw. proces skrócony (kan. 1683-1687 KPK), który może zakończyć się nawet w kilka miesięcy, jeśli obie strony zgadzają się co do nieważności i dowody są oczywiste.

 

CZY POTRZEBNY JEST ROZWÓD CYWILNY?

Jeśli dana osoba zawarła również związek cywilny, konieczne jest przeprowadzenie rozwodu cywilnego, aby zawrzeć nowy ślub cywilny. Natomiast z punktu widzenia Kościoła rozwód cywilny nie ma wpływu na ważność małżeństwa sakramentalnego – nie kończy go.

 

 

Podsumowując, stwierdzenie nieważnhości małżeństwa w Kościele to poważna i złożona procedura, której celem nie jest „rozwiązanie” małżeństwa, ale zbadanie, czy rzeczywiście było ono ważnie zawarte. To postępowanie o charakterze duszpasterskim i sądowym, w którym duże znaczenie mają osobiste historie, emocje, intencje i wola stron w chwili ślubu.

 

Dlatego właśnie warto skonsultować swoją sytuację z doświadczonym adwokatem kościelnym który może ocenić szanse na pozytywny wynik i przeprowadzi przez całą procedurę.

 

Jeśli więc chcecie Państwo unieważnić swoje małżeństwo – zapraszam do mojej Kancelarii. Jestem doświadczonym adwokatem oraz adwokatem kościelnym. Bardzo chętnie pomogę i przeprowadzę Państwa przez cały proces.

 

Kancelaria Adwokacka

Adwokat | Adwokat Kościelny

Karolina Blejwas-Szymczak

Rynek 9/4, 62-200 Gniezno

Tel. 691-136-639